Trí tuệ nhân tạo trong quá trình ra quyết định của doanh nghiệp: Thách thức đối với học thuyết đại diện truyền thống và sự cần thiết xây dựng khuôn khổ quản trị trí tuệ nhân tạo

Lịch sử phát triển của quản trị công ty cho thấy các khuôn khổ pháp lý điều chỉnh lĩnh vực này được xây dựng trên giả định rằng con người là chủ thể thực hiện quyền quản lý và chịu trách nhiệm đối với các quyết định của doanh nghiệp. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence – AI), cấu trúc quản trị công ty truyền thống đang có những thay đổi sâu sắc. AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong nhiều hoạt động của doanh nghiệp như tuyển dụng nhân sự, đánh giá tín dụng phục vụ quản trị rủi ro và hoạch định chiến lược kinh doanh. AI không còn đơn thuần là một công cụ hỗ trợ về mặt kỹ thuật mà đang từng bước tác động, định hình và thậm chí chi phối quá trình ra quyết định của doanh nghiệp. Sự chuyển dịch trong cơ chế ra quyết định của doanh nghiệp đặt ra một vấn đề pháp lý mới đối với mô hình quản trị công ty hiện đại. Trong trường hợp một quyết định kinh doanh chịu ảnh hưởng đáng kể từ AI và quyết định đó gây thiệt hại cho doanh nghiệp, cổ đông hoặc các chủ thể có quyền và lợi ích liên quan, câu hỏi đặt ra là chủ thể nào phải chịu trách nhiệm pháp lý. Mặc dù có quan điểm cho rằng AI chỉ đóng vai trò tham khảo và quyết định cuối cùng vẫn thuộc về con người, song trên thực tế, ranh giới giữa sự phán đoán của con người và ảnh hưởng của thuật toán ngày càng trở nên khó xác định. Đặc biệt, khi AI đưa ra các dự báo, kết quả xử lý hoặc khuyến nghị sai lệch mặc dù dữ liệu đầu vào hoàn toàn chính xác, việc xác định trách nhiệm thuộc về hội đồng quản trị, doanh nghiệp hay đơn vị phát triển AI trở thành một vấn đề pháp lý hết sức phức tạp. Do đó, các cơ chế truyền thống về trách nhiệm giải trình và giám sát hoạt động quản lý của hội đồng quản trị cũng như các chức danh quản lý khác đang đứng trước những thách thức đáng kể trong bối cảnh quản trị doanh nghiệp dựa trên AI.

Dựa trên Học thuyết đại diện (Agency Theory), bài viết lập luận rằng sự xuất hiện của "vấn đề đại diện do thuật toán" (Algorithmic Agency Problem) là một trong những yếu tố mang tính bước ngoặt làm thay đổi nền tảng của mô hình quản trị công ty vốn được thiết kế nhằm kiểm soát hành vi của con người, thay vì kiểm soát ảnh hưởng của thuật toán. Thông qua phương pháp nghiên cứu luật so sánh đối với khuôn khổ pháp lý của Đức, Trung Quốc và Việt Nam, bài viết phân tích các cách tiếp cận khác nhau trong quản trị AI, từ mô hình giám sát của con người, cơ chế điều chỉnh trực tiếp đối với thuật toán cho đến những khoảng trống pháp lý tồn tại tại các nền kinh tế đang trong quá trình chuyển đổi số. Trên cơ sở đó, bài viết chỉ ra xu hướng chuyển dịch từ việc kiểm soát hành vi của con người sang kiểm soát ảnh hưởng của thuật toán trong lĩnh vực quản trị công ty, đồng thời đề xuất các khuyến nghị nhằm xây dựng một khuôn khổ quản trị AI hiệu quả cho Việt Nam.

TỪ KHOÁ: Vấn đề đại diện do thuật toán, Quản trị AI, Quản trị công ty, Ra quyết định doanh nghiệp.

Tham luận được công bố trong chương trình Hội thảo cấp quốc tế “Pháp luật thương mại, đầu tư và tài chính quốc tế trong kỷ nguyên số: Góc nhìn so sánh giữa các quốc gia phát triển và đang phát triển” diễn ra tại Trường Đại học Ngoại Thương TP. Hồ Chí Minh (FTU)